การสำรวจลูกน้ำยุงลาย

แนวทางการปฏิบัติงาน พื้นที่รับผิดชอบ ทีม SRRT. KM.แมลง เครื่อข่ายแมลง สุ่มสำรวจลูกน้ำยุงลาย โรคไข้มาลาเรีย โรคไข้เลือดออก โรคเท้าช้าง

สารเคมีกำจัดแมลงคือ สารพิษชนิดหนึ่ง หากพิจารณาใช้อย่างเหมาะสมจะเป็นประโยชน์ แต่ถ้าใช้เกินความจำเป็นก็มีผลกระทบในวงกว้าง

การควบคุมโรคไข้เลือดออก
การควบคุมป้องกันโรคไข้เลือดออกในปัจจุบัน แบ่งออกได้ 2 ลักษณะ คือ
การป้องกันการเกิดโรค
ดำเนินการป้องกันไม่ให้โรคเกิดโดยเน้นในพื้นที่ที่มีโรคนี้อยู่เป็นประจำ ซึ่งอาจถือได้ว่าเป็นแหล่งโรค (Reservoir of Infection)
มาตรการหลัก คือการควบคุมไม่ให้มีแหล่งแพร่เพาะพันธุ์และลูกน้ำยุงลาย สำรวจความชุกชุมของลูกน้ำยุงลายให้สุขศึกษาหากยังชุกชุมสูง
ต้องพ่นกำจัดยุงเป็นครั้งคราวโดยใช้เครื่องพ่นมาตรฐาน
การควบคุมการระบาดของโรค
ดำเนินการในพื้นที่ที่เกิดโรคขึ้นเพื่อลดการแพร่และติดโรคในทุกพื้นที่อย่างเฉียบพลันโดยเน้นการควบคุมยุงลาย
มาตรการหลักคือ 1) การกำจัดแหล่งเพาะพันธุ์ยุงลาย 2) การกำจัดลูกน้ำยุงลาย 3) การกำจัดยุงลายโดยการพ่นเคมี 4) การป้องกันตนเองไม่ให้ยุงกัด
มาตรการต่างๆที่ใช้ควบคุมยุงลายโดยสรุปได้ดังนี้
1.การปิดฝาภาชนะเก็บน้ำด้วยฝาปิดขนาดพอเหมาะ อาจใช้ ผ้ามุ้ง,ผ้ายางปิดทับอีกที่,การค่ำภาชนะที่ไม่ใช้ประโยชน์เพื่อไม่ให้น้ำขังได้
2.การกำจัดลูกน้ำยุงลาย การใช้สารเคมีพวกทรายทีมีฟอส,การใช้ปลาหางนกยุงหรือปลากระดี่นาหรือปลาอื่นๆการใช้สวิงช้อนลูกน้ำ,ใช้ขันดักลูกน้ำ
3.การกำจัดยุงลายโดยการพ่นหมอกควันหรือฝอยละออง ต้องใช้บุคลากรที่ชำนาญ
4.การป้องกันตนเองไม่ให้ยุงกัด นอนในมุ้ง,การใช้ยาทากันยุง,การใช้ยาจุดกันยุงและการใช้เครื่องไล่ยุงไฟฟ้า
การเฝ้าระวังลูกน้ำยุงลาย
การสำรวจยุงลายมีวัตถุประสงค์
เพื่อทราบว่าในพื้นที่มียุงลายหรือไม่ เพื่อทราบระดับความชุกชุมหรือความหนาแน่นของประชากรยุง เพื่อทราบว่ายุงลายมีการกระจายตัวทางภูมิศาสตร์อย่างไร
เพื่อทราบที่อยู่หลักของลูกน้ำ เพื่อทราบปัจจัยเสี่ยงของการแพร่เชื้อไข้เลือดออกในพื้นที่ เพื่อตรวจสอบความต้านทานของยุงต่อสารเคมีที่ใช้ เพื่อควบคุมการปฏิบัติงาน
เพื่อประเมินประสิทธิภาพในการควบคุมโรค เพื่อประกอบการวางแผนเกี่ยวกับวิธีการดำเนินการ การเลือกใช้สารเคมีฆ่าแมลงที่เหมาะสม คุณภาพและปริมาณงาน
ช่วงเวลาในการดำเนินการพ่นสารฆ่าแมลงและเพื่อประกอบการพิจารณาจัดสรรงบประมาณและทรัพยากร
   วิธีการสำรวจแบบ Visual Larva Survey เป็นการสำรวจลูกน้ำยุงลายที่มีจุดประสงค์ เพียงสำรวจว่าในภาชนะที่มีน้ำขังพบหรือไม่พบลูกน้ำยุงลายเท่านั้น และจากความคิดที่ว่าจำนวน
ประชากรยุงลายย่อมมีความสำคัญต่อภาชนะขังน้ำที่พบลูกน้ำระยะใดก็ตามหรือตัวโม่งแม้เพียงตัวเดียวก็จัดว่าภาชนะนั้นมีลูกน้ำ สำหรับภาชนะที่ไม่มีน้ำขังจะไม่บันทึกลงในแบสำรวจ
การจดบันทึกในแบบสำรวจควรจดทุกครั้งหลังจากที่ได้ตรวจดูภาชนะนั้นแล้วถึงแม้ว่าลูกน้ำที่พบในภาชนะขังน้ำสะอาดส่วนใหญ่มักจะเป็นลูกน้ำยุงลายก็ตามแต่เพื่อความถูกต้องของข้อ
มูลที่สำรวจจึงความรู้จักลักษณะสำคัญของลูกน้ำยุงลายที่สามารถจำแนกชนิดอย่างคร่าวๆในภาคสนามคือ ท่อหายใจเกาะทำมุนกับผิวน้ำโดยลำตัวตั้งเกือบตรงกับผิวน้ำลักษณะของท่อ
หายใจจะสั้นและอ้วนป้อม มีความยาวประมาณ 1.5 ถึง 2 เท่า ของความกว้าง ขณะเคลื่อนที่ในน้ำจะมีลักษณะเป็นรูปตัว S หรือคล้ายๆเลข 8 ไม่ชอบแสงสว่าง โดยปกติเจ้าหน้าที่สำรวจ
หนึ่งคนควรให้สำรวจบ้านประมาณ 30 หลังอุปกรณ์ที่ใช้สำรวจ ไฟฉายและแบบสำรวจลูกน้ำยุงลายภาชนะและวัสดุต่างๆ ที่ประชาชนควรทำการสำรวจหาลูกน้ำยุงลายได้แก่ โอ่งใส่น้ำดื่ม-น้ำใช้ ถังพลาสติกเก็บน้ำบ่อเก็บน้ำในห้องน้ำ-ห้องส้วม แจหกันดอกไม้(ที่หิ้งศาลพระภูมิ โต๊ะรับแขก โต๊ะทำงาน ฯลฯ)ภาชนะเลี้ยงต้นพลูด่างหรือพืชแช่น้ำอื่นๆ ถ้วยหล่อขาตู้กันมด
จานรองกระถางต้นไม้ยางรถยนต์ที่วางไว้นอกชายคา อ่างบัว(ไม่เลี้ยงปลา)เศษวัสดุภาชนะที่น้ำขังได้(กระป๋อง ถ้วยน้ำ ขวดฯลฯ)
แบบสำรวจลูน้ำยุงลาย

วันที่สำรวจ .................................................. ผู้สำรวจ ...................................................
                        จังหวัด ..................... อำเภอ ...................... ตำบล ....................... หมู่บ้าน .....................
       ท้องที่                     เทศบาล                   สุขาภิบาล                       ชนบท/หมู่บ้าน
บ้าน .............. จำนวน    ประชากรทั้งหมด ............... คน
           ลักษณะชุมชน                ชุมชนพาณิขย์             ชุมชนแออัด             ชุมชนบ้านพักอาศัย
     โรงเรียน .......................... จำนวนประชากร/นักเรียนทั้งหมด ........................... คน

บ้าน
เลขที่

สมาชิก
ใน
ครอบครัว

น้ำใช้

น้ำดื่ม

ขาตู้กันมด

จานรอง

แจกัน

ยางรถยนต์

อ่างบัว

ภาชนอื่นที่ไม่ใช้

อื่นๆระบุ

รวม

สำรวจ

พบ

สำรวจ

พบ

สำรวจ

พบ

สำรวจ

พบ

สำรวจ

พบ

สำรวจ

พบ

สำรวจ

พบ

สำรวจ

พบ

สำรวจ

พบ

สำรวจ

พบ

รวมจำนวนบ้านที่สำรวจ ........................ หลัง         รวมจำนวนบ้านที่พบลูกน้ำ .................... หลัง
House Index [HI] ร้อยละของบ้านที่พบลูกน้ำยุงลาย HI= จำนวนบ้านที่สำรวจพบลูกน้ำยุงลาย * 100
                                                                            จำนวนบ้านที่สำรวจทั้งหมด
Container Index [CI] ร้อยละภาชนะที่พบลูกน้ำยุงลาย CI= จำนวนภาชนะที่สำรวจพบลูกน้ำยุงลาย * 100
                                                                               จำนวนภาชนะที่สำรวจทั้งหมด
Breteau Index [BI] จำนวนภาชนะที่พบลูกน้ำยุงลายในบ้าน 100 หลังคาเรือน BI= จำนวนภาชนะที่สำรวจพบลูกน้ำยุงลาย * 100
                                                                                                        จำนวนบ้านที่สำรวจทั้งหมด
การแปลค่าดัชนีลูกน้ำยุงลาย   HI > 10 มีความเสี่ยงสูงที่จะเกิดการแพร่โรค      HI < 1 มีความเสี่ยงต่ำที่จะเกิดการแพร่โรค
ฺ                                   BI > 50 มีความเสี่ยงสูงที่จะเกิดการแพร่โรค      BI < 5 มีความเสี่ยงต่ำที่จะเกิดการแพร่โรค
                                          CI = เพื่อให้ทราบแหล่งภาชนะที่พบลูกน้ำมากเพื่อที่จะทำลายได้ถูกต้อง

                                              บทคัดย่อจาก ชีววิทยา นิเวศวิทยา และการควบคุมยุงในประเทศไทย พ.ศ.2544